Toen Europa destijds bijna ten onder ging aan de godsdienstoorlogen formuleerden de verlichtingsdenkers het universele project van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid, hierbij gesteund door een onwrikbaar geloof in de kracht van de rede.

Volgens Rik Pinxten was en is dat grote humanistische project waardevol. Meer nog. Het is zó belangrijk dat elke humanist zich moet durven afvragen of de strategieën van toen ook vandaag nog voldoen. We leven immers in een periode van diepe transitie: de dominantie van religie maakt plaats voor secularisering, de samenleving wordt meer divers en de almacht van het Westen krimpt zienderogen. Voor de vrijzinnig humanist van de 21ste eeuw is de hamvraag dan ook: hoe leren we omgaan met interculturaliteit? Die zelfbevraging kan geen probleem zijn: kritiek en twijfel waren immers altijd al de vrijzinnige instrumenten bij uitstek.

Pinxten houdt een dwingend pleidooi voor eenheid in verscheidenheid. We moeten leren de mens te zien als een zebra: met zeer grote gelijkenissen, maar met even belangrijke kleine verschillen.

Leden krijgen korting. Bestel De strepen van de zebra, en betaal 16 euro in plaats van 19.95 (winkelprijs). Stort 16 euro op rekening 068-0614630-65 van HVV, Lange Leemstraat 57, 2018 Antwerpen, met vermelding Zebra. Vergeet jouw adres niet, zodat we het boek kunnen opsturen.

Op zondag 7 oktober zal Rik Pinxten zijn boek signeren op Het Andere Boek. Vlaams minister van Sociale Economie en Mobiliteit Kathleen Van Brempt zal in gesprek gaan met de auteur.
Het Andere Boek, WCC Zuiderpershuis, Waalse Kaai 14, 13 uur.

In het spotlicht:
Terra Incognita: gesprek over milieu en ecologie, Gent, 9 september.
Etrange Etranger – Vreemde Vreemdeling: WCC Zuiderpershuis, Antwerpen, 12 september.

Mobile School:
Tal van afdelingen zetten zich in voor de actie HVV steunt Mobile School. In september en oktober geven we nog een flinke ‘push’. Wil jij je steentje bijdragen? Ga dan naar een van de activiteiten.

Prof. dr. Rik Pinxten presenteert op zondag 7 oktober tijdens Het Andere Boek zijn nieuwste werk, De strepen van de zebra. Het boek ligt nu in de rekken. De presentatie op 7 oktober start om 13 uur in het Wereldculturencentrum Zuiderpershuis, Waalse Kaai 14, Antwerpen. Vlaams minister van Gelijke Kansen en Sociale Economie Kathleen Van Brempt zal hem er interviewen. Na afloop is een signeersessie voorzien.

Toen Europa destijds bijna ten onder ging aan de godsdienstoorlogen formuleerden de verlichtingsdenkers het universele project van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid, hierbij gesteund door een onwrikbaar geloof in de kracht van de rede.

Volgens Rik Pinxten was en is dat grote humanistische project waardevol. Meer nog. Het is zó belangrijk dat elke humanist zich moet durven afvragen of de strategieën van toen ook vandaag nog voldoen. We leven immers in een periode van diepe transitie: de dominantie van religie maakt plaats voor secularisering, de samenleving wordt meer divers en de almacht van het Westen krimpt zienderogen. Voor de vrijzinnig humanist van de 21ste eeuw is de hamvraag dan ook: hoe leren we omgaan met interculturaliteit? Die zelfbevraging kan geen probleem zijn: kritiek en twijfel waren immers altijd al de vrijzinnige instrumenten bij uitstek.

Pinxten houdt een dwingend pleidooi voor eenheid in verscheidenheid. We moeten leren de mens te zien als een zebra: met zeer grote gelijkenissen, maar met even belangrijke kleine verschillen.

Flaptekst
De strepen van de zebra. Naar een strijdbaar vrijzinnig humanisme.

‘De strepen van de zebra’ vormen een metafoor in beeld voor de menselijke conditie. De mensheid is één en ze is tegelijk zeer divers. De eenheid, zoals bij de zebra, zit in de genetische structuur en de algemene verschijningsvorm. Het verschil, dat wezenlijk is en aangevoeld wordt door individu en groep als het belangrijkste, zit in de kleine zaken.

De filosofie van de Verlichting probeerde voor het Europa dat bijna ten onder ging aan godsdienstoorlogen, een universeel voorstel te formuleren: prioriteit van de rede, scheiding tussen politiek en religie, vrijheid-gelijkheid-solidariteit. In dit boek onderzoek ik die boodschap, die tegenwoordig al te gemakkelijk wordt afgedaan als passé. Ik formuleer kritiek op degenen die een verstarde invulling aanhangen, maar evenzeer de tegenstanders die een vaag of uitgesproken religieus fundamentalisme voorstaan. Ik geef een aanzet van een ‘actualisering’ van het Verlichtingsideaal, omdat dit de enige haalbare en heilzame oplossing is om duurzaam en relatief vredevol samen te leven in de post-industriële en cultureel/religieus gemengde maatschappij die Europa nu is. We moeten leren de mens als een zebra te zien: met zeer grote gelijkenissen tussen mensen, maar met even belangrijke kleinere verschillen.

Samenleven is niet gediend met een model waarin alle zebra’s als klonen van die ene moederversie worden gemaakt, zoals de fundamentalisten allerhande voorhouden. De vraag is wel hoe we leren omgaan met interculturaliteit: wat met een zebra met Mondriaanmotief? Wat met de volkomen zwarte of witte zebra? Vrijzinnige humanisten hebben alles in huis om hier zinvolle en leefbare voorstellen te doen: eenheid in de verscheidenheid.

Daartoe moeten zij echter ook weg groeien uit oude kleren zoals het Franse laïcisme of de Nederlandse protestantse scheldcultuur (beide gedateerde vormen van het oude vrijheidsbegrip van enkele eeuwen geleden). Dat groeiproces is niet eenvoudig: het is genuanceerd, afgewogen, geëngageerd en met oog voor de veranderde (gemengde ) context waarin we nu leven. Dit boek wil op het voorgestelde project van een interculturaliserend vrijzinnig humanisme afgerekend worden.

Rik Pinxten (1947) is voorzitter van de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging van Vlaanderen, en hoogleraar antropologie en religiestudies aan de Universiteit Gent. Hij publiceerde onder meer Culturen sterven langzaam, Goddelijke fantasie en De culturele eeuw.

De strepen van de zebra komt uit bij Houtekiet. De winkelprijs bedraagt € 19,95.

Het debat wordt georganiseerd naar aanleiding van de herdruk van Terra Incognita (Peter Tom Jones en Roger Jacobs).

Buren van de Abdij:
Op zondag 9 september organiseren we in de abdij om 14u. i.s.m. Mo* Magazine en Terra Reversa een gesprek over milieuzorg en levensbeschouwing, ecologie en cultuur. Als de aarde het niet aankan dat 6,6 miljard mensen leven zoals wij, moeten wij anders gaan leven, en wordt zuinigheid ooit hip? Met inleidende bijdragen van Peter Tom Jones (KUL) over grenzen van de technologie, en Valérie Deprycker (UGent) over consumptie en geluk. Voorts Jef Felix (Netwerk Rechtvaardigheid en Vrede), Rik Pinxten (Humanistisch Verbond), Youssef Souissi (Vereniging Emancipatie en Ontwikkeling van Moslims), Herman Balthazar (buur, historicus, ex-gouverneur Oost-Vlaanderen), en Alma De Walsche (redactrice Mo*). Gespreksbegeleiding: John Vandaele (buur).

Peter Tom Jones van de KULeuven en Valérie Deprycker (UGent) zullen het gesprek in de Gentse Sint-Baafsabdij inleiden.

Sprekers:
Jef Felix Voorzitter Netwerk Rechtvaardigheid en Vrede vanuit katholieke hoek
Rik Pinxten, voorzitter van de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging, professor antropologie
Youssef Souissi, voorzitter van Vereniging voor de Ontwikkeling en Emancipatie van Moslims (VOEM)
Herman Balthazar, professor in de geschiedenis, ex-gouverneur van Oost-Vlaanderen, Buur van de Abdij
Alma De Walsche, Mo* redactrice, lid van Terra Reversa.

Moderator: John Vandaele (Buur van de Abdij, journalist Mo)

Waar en wanneer:
Sint-Baafsabdij, Gent. Ingang Spanjaardstraat vlakbij Machariuskerk (300 meter van Dampoortstation).
9 september om 14 uur.

Meer info: www.burenvandeabdij.be, info@burenvandeabdij.be

De video wordt om 12 en 15 uur getoond. Bovendien kan je Verschillende Maten in loop bekijken op het Steenplein aan de HVV-stand.

UAB:
In Antwerpen gaat het zoals in andere steden: in dezelfde buurt wonen mensen afkomstig uit verschillende landen, die thuis een andere taal spreken, een andere godsdienst belijden, andere overtuigingen en gewoonten hebben. Jammer genoeg hebben heel wat volwassenen het moeilijk om met buren of collega’s om te gaan die ‘verschillend’ lijken.

Er zijn ook jonge mensen, zeg maar 16, 17, 18 jaar, die het wat dat betreft beter doen dan vele volwassenen. Met twee, drie, vier… jongeren van verschillende afkomst ontmoeten ze elkaar in de buurt of op school, brengen samen een deel van hun vrije tijd door, interesseren zich voor elkaar, sluiten vriendschap. Mooie ervaringen om als toekomstige volwassenen in de samenleving te staan.

Die jongeren, die vrienden willen we graag leren kennen en aan het woord laten. En hopelijk ook een voorbeeld aan nemen. Met die filosofie hebben we vriendengroepjes uit verschillende scholen en hoeken van de stad en dus van het meest divers pluimage voor camera en microfoon geplaatst om hun ervaringen en visie te delen over het feit dat ‘verschillen’ geen hindernis hoeven te zijn voor vriendschap.

Hoe beleven ze hun vriendschap? Zijn verschillen van belang? Wat kunnen en willen ze samen doen? Maken hun families, andere vrienden of de school het gemakkelijk of juist moeilijk? Hoe zien zij de toekomst? Wat verwachten zij van hun omgeving? Welk verband bestaat er tussen hun identiteit en de kwaliteit van hun relatie? Hoe kunnen interculturele vriendschappen meer kansen krijgen?

Met de aangesproken jongeren werd een onderzoekstraject afgelegd dat op 30 september een eerste publiek toonmoment zal kennen. Reserveer alvast 30 september in uw agenda voor de première van de film, tentoonstelling, optredens, brunch, debat en ontmoeting.

In een volgende stap gaan we voor verruiming naar betrokken partners, scholen, ouders, beleidsmensen en proberen we meer jongeren te bereiken… Scholen en jeugdorganisaties krijgen met dit onderzoeksproject materiaal en een prima gelegenheid om net- en vakoverschrijdend aan de slag te gaan rond de universele thema’s van vriendschap en/in verscheidenheid.

HVV steunt Mobile School

Naast Verschillende Maten, presenteert HVV nog andere activiteiten en acties, waaronder HVV steunt Mobile School. Meer hierover lees je hier.

Cultuurmarkt 2007 te Antwerpen
Vanaf 11 uur.

“Wij zijn niet langer bereid de democratische regels te interpreteren in functie van een tijdelijk probleem met een partij, waarvan ik hoop dat het probleem tijdelijk zal zijn”, zegt Pieter De Crem (CD&V) hierover. Enkel Het Laatste Nieuws besteedde aandacht aan dit nieuwsfeit.

Jaap Kruithof heeft op donderdag 21 juni in het Wereldculturencentrum Zuiderpershuis de Prijs Vrijzinnig Humanisme ontvangen uit handen juryvoorzitster Marianne Marchand en Rik Pinxten, voorzitter van HVV. “Voor mij is het een grote eer in het gezelschap te vertoeven van eminente intellectuelen als Leo Apostel en Hubert Dethier, die deze prijs ook mochten ontvangen”, vertelde de filosoof in zijn dankwoord.

Zo’n 350 aanwezigen woonden avond bij. Foto’s door Hendrik Braet vind je hier. Een beeldverslag van Indymedia vind je hier.

In zijn laudatio prees prof. dr. M.S. Ronald Commers Kruithof voor zijn jarenlange inzet voor het Humanistisch Verbond, de progressieve beweging en voor de oprichting van de studierichting Moraalwetenschap: toen een primeur.

“Er zijn weinig mensen te vinden in vrijzinnig Vlaanderen die meer denken en doen, engagement en moed, en scherpzinnigheid en uitgesproken vrijzinnig humanisme in zich verenigen dan Jaap Kruithof dat doet”, weet ook Rik Pinxten. “Het zat er dan ook aan te komen dat hij de grote Prijs Vrijzinnig Humanisme moest krijgen.”

Jaap Kruithof ontving op donderdag 21 juni 2007 de Prijs Vrijzinnig Humanisme uit handen van Rik Pinxten en Marianne Marchand. Hieronder de toespraak van Jaap Kruithof.

Rede bij het ontvangen van de Prijs Vrijzinnig Humanisme

“Ik dank het bestuur van HVV voor deze tweejaarlijkse prijs. Het is een blijk van waardering en respect. Ik ben er erg gevoelig voor. Voor mij is het een grote eer in het gezelschap te vertoeven van eminente intellectuelen als Leo Apostel en Hubert Dethier, die deze prijs ook mochten ontvangen.

Als 77-jarige vrijzinnige linkse humanist ben ik gemarkeerd door het leven. Door wat ben ik getekend? Ik kreeg in Parijs les van Maurice Merleau-Ponty die toen, we zijn 1953, een boek had geschreven over de Russische processen in Moskou in de dertiger jaren van de vorige eeuw. De processen tegen de vooraanstaande communisten door Stalin en zijn hulp Vychinsky, de openbare aanklager. Zij vermoordden alle belangrijke Russische partijleiders die zich niet onderwierpen aan oppermeester Stalin.

Merleau-Ponty was indringend en overtuigend. Hij maakte van mij een radicale antistalinist. Dat ben ik vandaag nog altijd. Nooit heb ik geloofd in ‘het andere gezicht van Stalin’ van Ludo Martens.

Ik werd gemarkeerd door de strijd tegen het kolonialisme in Algerije met de moedige politiek van generaal De Gaulle die het fascistisch bewind van de kolonels en generaals in Algiers brak en te Clamart bij Parijs ternauwernood aan een aanslag ontsnapte. Met mijn goede vriend Ernest Mandel reisde ik naar Algiers en het diepgaande gesprek aldaar met Ben Bella zal ik nooit vergeten.

Ook het probleem Congo heeft mij getekend Ik was medebestuurder van het onderzoekscentrum CRISP in Brussel waar ik in 1959 Lumumba ontmoette. Zeer indrukwekkend, deze jonge, slanke man. Hij leerde in Brussel typen. Antikoloniaal in hart en nieren, op een brutale manier vermoord. De vraag blijft in hoeverre koning Boudewijn bij dat gebeuren betrokken was. Daarover maakte Ludo De Witte, hier aanwezig, grondige analyses, uitgegeven bij Van Haelewijck.

Vijftig jaar van mijn leven werd ik telkens weer geconfronteerd met het kolonialisme, het antikolonialisme en nu met het neokolonialisme. Kan Europa zijn afschuwelijk koloniaal verleden te boven komen of blijven we erin steken? Een van de centrale vragen van mijn leven met o.a.Franz Fanon en Edward Saïd als gidsen.

Ik wil vanavond iets zeggen over het Westen, de Verenigde Staten en Europa. Herinnert u zich Oswald Spengler’s Untergang des Abendlandes? Met Adolf Hitler en Benito Mussolini waren we dicht bij die ondergang met een uitzichtloos fascisme. Maar de Angelsaksers uit Groot-Brittannië en de Verenigde Staten konden ons redden. Toen kwam de allesoverheersende dominantie van die Angelsaksers met hun Engels als wereldtaal, hun commerciële soaps op de televisie en hun kauwgom. Maar vooral: hun superioriteitsbewustzijn en hun gedrag van heersers. Zij, de Angelsaksers, waanden zich de hoeders van de democratie en gingen die verspreiden. Is er iets van terechtgekomen?

De laatste decennia zijn de Verenigde Staten onbetwistbaar de machtigste natie ter wereld zonder noemenswaardige tegenstand. Als gevolg daarvan vind je overal op onze planeet Amerikaanse legerbases. Europa laat zich manipuleren en gehoorzaamt via NAVO-verband. Dit betekent voor de wereld geen democratie maar een dictatuur.

De huidige oorlog in Irak is begonnen zonder de toestemming van de Verenigde Naties. Met een valse reden, de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak. De Amerikanen staan telkens voor contradicties die ze niet weten op te heffen. Ze verzwakken de soennieten in de afbraak van het Sadam-regime en versterken daardoor de positie van de Iraakse sjiieten. Daar die sjiieten in diverse opzichten samenwerken met hun geloofsgenoten in Iran bevoordelen de Amerikanen indirect de positie van hun grote tegenstander in het gebied, Iran.

Door de inval in Irak en het opruimen van het Baath-regime van Sadam Hoessein hebben de Amerikanen de positie van de Koerden in Irak versterkt. Talabani, een Koerd, is zelfs president van Irak. Dat is niet naar de zin van de Turken die in eigen land al jarenlang in een zwaar conflict met de Koerden gewikkeld zijn. Meer dan honderd dorpen van die Koerden werden door Turkse vliegtuigen platgebombardeerd. De Turken hebben stevige banden met Israël. Hoe deze contradictie moet opgelost worden is de Amerikanen niet duidelijk.

Vorige maandag schreef de journalist Sus van Elzen in De Morgen van 18 juni 2007 op pagina 12 het volgende:
‘Direct na de verkiezingen, waarbij Hamas de meerderheid in het Palestijnse parlement veroverde, had de Amerikaanse veiligheidsadviseur Elliott Abrams een actieplan ontworpen om die verkiezing met haar verkeerde overwinnaars ongedaan te maken. Fatah had er de grootste moeite mee de verkiezingsoverwinning van Hamas te erkennen en de instellingen en posities af te staan waarop ze van nature recht meenden te hebben. Abrams speelde daarop in en organiseerde een stroom van geld en wapens naar Fatah en de wacht van Abbas. Daardoor opgekrikt moest Fatah een gewapende botsing met Hamas winnen. Met het geld zou Fatah aan de basis een nieuwe invloedssfeer kweken en, al dan niet na burgeroorlog, vervroegde nieuwe verkiezingen winnen. Het VS-Congres gaf Abrams een budget van 80 miljoen dollar. (…)

De verantwoordelijkheid van de Europese Unie in dit plan is enorm. Ook toen duidelijk was dat de blokkade die Hamas ten val moest brengen en die beweging alleen maar versterkte, bleven de Europeanen achter de VS en Israël aan lopen. Bleven Belgische ministers naar het Midden-Oosten sukkelen zonder te weten aan welke Palestijnen ze van de Israëli’s een handje mochten geven. In plaats van in Brussel hun werk te doen en de blokkade van Palestina op te blazen. Waardoor dat alles vermeden had kunnen worden.’

Tot zover Sus van Elzen.

Gisteren stuurde ik een brief naar een kennis die zionist is. Ik verklap u de inhoud:
‘Hamas is het product van de zionistische politiek. Wist u dat niet? Herinner u wat er gebeurde sinds de oorlog van 1967: bezetting door Israël van Palestijnse gebieden. Meer dan 900.000 Palestijnse vluchtelingen, velen jarenlang in vuile kampen. Tienduizenden Israëlische kolonisten in het land van de Westelijke Jordaanoever, op zoek naar winst. Een nieuwe muur, afgesloten elektriciteitsleidingen, ingehouden belastinggelden.

U wilt Hamas opruimen maar dat verzet is het product van uw geweld. U wilt dus vernietigen wat u zelf hebt geschapen, maar hou dan op met uw politiek. Geef die mensen kansen. Neen, dat kan in geen geval, we zetten ons beleid, kost wat kost, voort. Met de steun, luister eens even, met de steun van de vrije wereld, de VS, de NAVO, Europa. Vergeet niet dat wij lid zijn van de Raad van Europa. Zij nemen het daar geografisch niet zo nauw.

Wij zijn de laatste en grootste kolonialen van het Midden-Oosten. En gaan onverbiddelijk door, gesteund door Jahwe, door voorouders uitgevonden, en door onze atoombom. Het beloofde land voor het uitverkoren volk, zo zit dat.’

Ik kom weer bij Oswald Spengler en zijn Untergang des Abendlandes. Dat was in zijn tijd niet waar en ook nu gaat het niet over ondergang maar over het niet meer kunnen baasspelen, zelfs niet in het arme Afrika en het verdeelde Midden-Oosten. De wereld van 2007 heeft nog niet definitief afgerekend met het koloniale verleden van het Westen. In tal van Westerse milieus blijven superioriteitsgevoelens rustig voortleven en is er zo geen sprake van schuldbewustzijn.

Bij degenen die gekoloniseerd werden blijft men zich vernederd voelen en haat en rancune zijn niet verdwenen. Bovendien groeit in het Westen het neoconservatisme (Sarkozy, Leterme, Balkenende) en zijn er zelfs tendensen om aan een tijdperk van neokolonialisme te beginnen. In de Morgen van 19 juni 2007 staat dat de Verenigde Staten, Europa en Israël de directe financiële hulp aan Fatah op de Westelijke Jordaanoever hervat heeft maar de geld- en goederenstromen naar Gaza waar Hamas regeert, blokkeren.

Volgens de Britse Times van 18 juni plant Israël een groot offensief in de Gazastrook. Men wil met 20.000 man Hamas uitschakelen. De aanval zou weldra plaatshebben. Begint in Gaza de genocide van het Palestijnse volk? Europa, wat doe je? Je gedraagt je als een barbaar.

Europa is qua politiek gewicht in de wereld op retour, dat lijkt me normaal en positief. Ook de Verenigde Staten hebben hun beste jaren (1945 – 2000) achter de rug. Hun imperialisme zal over twintig jaar niet meer doorwegen. Als die slokop kan getemd worden, kunnen we herademen.

Ik kan er niet mee leven dat het Westen het resultaat van democratische verkiezingen, een door Hamas gedomineerd parlement, negeert, vernietigt, wil vervangen door nieuwe verkiezingen. Dat breken van de democratie zet alles op losse schroeven.

Toen ik op het punt stond benoemd te worden tot hoogleraar ethiek aan de Vrije Universiteit van Brussel zei prof. Chaïm Perelman me dat ik jaarlijks een bijdrage zou kunnen geven aan de Hebreeuwse universiteit van Jeruzalem. Ik weigerde het professoraat omdat ik de Palestijnen niet wilde verraden.

Laten we opstaan en het imperialisme van het Westen publiekelijk afwijzen.

Laten we één keer eerlijk zijn en toegeven dat Poetin terecht angstig is voor het komende atoomschild in Polen en Tsjechië. Bush zegt dan dat de president van de Sovjet-Unie last heeft van een hyperventilatie. De tientallen legerbases van de Verenigde Staten en de NAVO moeten verdwijnen.

Laten we het fascisme achter het zionisme erkennen en publiekelijk afwijzen.

Ik dank u.”

Em. prof. dr. Jaap Kruithof

“Er zijn weinig mensen te vinden in vrijzinnig Vlaanderen die meer denken en doen, meer engagement en moed, meer scherpzinnigheid en uitgesproken vrijzinnig humanisme in zich verenigen dan Jaap Kruithof.” zegt Rik Pinxten, voorzitter van HVV.

Het zat er aan te komen dat Jaap Kruithof de Prijs Vrijzinnig Humanisme moest krijgen. Daarmee voltooit hij immers een triumviraat van een generatie: Leo Apostel (Prijs 1995), Hubert Dethier (Prijs 1997) en dan nu, als jongste van de drie, Jaap Kruithof.

Rik Pinxten plaatst de Immanuel Kant van Etienne Vermeersch terug in zijn historische context.

Tom Lanoye is een begenadigde schrijver en spreker. Als academicus, die zich ook graag genuanceerd maar duidelijk wenst uit te spreken in maatschappelijke discussies, wil ik hier mijn bescheiden bijdrage doen. Ik doe dat als wetenschapper in het domein van cultuur en religie (antropologie, multiculturalisme, fundamentalisme en dat soort fraaie termen meer) en als voorzitter van de grootste vereniging die spreekt en ageert namens de humanisten, namelijk de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging (vroeger Humanistisch Verbond).

Ik voel me geroepen om Tom Lanoye bij te vallen (Lanoye pleitte in twee opiniestukken tegen de Antwerpse hoofddoekenregeling; Etienne Vermeersch verdedigde die, met Kant in de hand, red.). Hij heeft die steun niet nodig, maar de mensen voor wie hij opkomt, wel. De verlichting en haar filosofen vormen zonder meer de basis voor onze Europese moderniteit. Of wij nu Kant of Voltaire of een andere denker van twee eeuwen geleden aanhalen, de Engelse of de Franse of de Duitse tradities (in Vlaanderen viel en valt niet zo heel veel te rapen wat die traditie echt creatief voortzette, op enkele recente denkers als Apostel, Dethier of Kruithof na), het is toch goed om ook dat denken even in de tijd te kaderen: dit zijn Europese denkers van een goede twee eeuwen geleden, die redeneerden over de wereld als een toppunt van beschaving in de eigen hof en wat irrationeel gerommel (of erger prerationeel gepruttel) in de rest van de wereld.

In goede koloniale stijl dachten de meeste van die verlichte geesten toch ook als kinderen van hun tijd en plaats. En dat is niet meer dan normaal, want het waren uiteraard mensen en geen zich openbarende goden. Islam, boeddhisme en de honderden andere tradities van de wereld bestonden niet (of niet op een belangrijke manier) in hun geestelijke horizon, laat staan dat ze in staat zouden zijn geweest om die tradities als iets anders dan vreemd of primitief te beschouwen. Of beter, die andere tradities die dus niet uit de context van de Middellandse Zee kwamen waren te weinig bekend om ernstig te kunnen worden genomen. Dus werden ze vlotjes als mindere vormen van die laatste afgedaan.

Volgens de eminente humanistische moslim M. Arkoun, met zijn aanhoudende diepgaande en oprecht ontzagwekkende analyses van de wederzijdse onkunde van christendom en islam en de bijkomende manifeste bijziendheid van beide over hun eigen geschiedenissen, is zelfs sinds de opgeblazen historische futiliteit van de slag bij Poitiers (732: ‘het christelijke Europa verslaat de islam’, met de genaamde Karel Martel als held) de wederzijdse kennis onbestaande. In de geschiedenisboekjes van heel Europa staat die slag bekend als ‘overwinning door het christendom’, en dat is een geschiedenisvervalsing. Christelijk Europa bestond eenvoudigweg niet, laat staan dat het ‘DE islam’ zou hebben verslagen. Dat is een uitgekiende vorm van brainwashing. Om onze superioriteit te kunnen hoog houden tegenover de eigen bevolking in Europa, en om het vijandbeeld ten aanzien van een agressief en barbaars Westen te ondersteunen voor de moslimgroepen. Kennis is in geen van beide regio’s te bespeuren sindsdien. Vooroordeel des te meer. Dat

zeg ik niet, maar wel specialisten die over die materie al jaren grondige en intelligente onderzoekingen voeren.

Ik vermeld dat alles niet om pedant te doen en te laten zien wat ik allemaal weet. Wel om duidelijk te maken dat het goed is om, ook in Vlaanderen, de discussie op niveau te voeren en zo stompzinnige want blinde zelfoverschatting bij zichzelf en systematische vernedering bij de ‘tegenpartij’ te vermijden. Ik vind beide fouten namelijk vermijdbaar vanuit een zelfs elementair humanistische houding.

De lezer zal me moeten verontschuldigen dat ik nog even zo doorga: vandaag, twee eeuwen na de zeer zinvolle maar tijdsgebonden voorstellen van de verlichtingsdenkers, zitten we met een sterk gewijzigde wereld. Europa of het Westen zijn niet (lang) meer de navel van de wereld, laat staan de voortrekkers voor de rest van de mensheid. Ontwaken kan een beetje pijnlijk zijn, maar de kritische rede gebiedt ons om niet slaapdronken of in een roes over de eigen superioriteit te blijven zitten, terwijl de wereld resoluut in andere richtingen schijnt te marcheren.

Al ooit gehoord van de discussies in Latijns-Amerika, die Bush zelfs gedoogt bij gebrek aan macht? Dat gaat allang niet meer over christendom, of over onze economische moraal, maar wel over inclusie en bestaan als een nieuwe maatschappelijke orde. Of, over de ontwikkelingen in het politieke Afrika van de miljoenensteden zonder voorzieningen (type Kinshasa), of de vormen van ‘ontwaken’ bij door ons primitief gewaande groepen? Dat zijn fascinerende ontwikkelingen, die, met de manifeste aftakeling van onze macht (economisch, politiek en ook stilaan militair) in een razendsnel zich ontwikkelende wereld, ons dringend moeten aanzetten om te zoeken naar een moraal en een oprechte praktijk van herverdeling en respect voor diversiteit. Dat is mijn aanvoelen, en niet meer dan dat.

Misschien heeft Tom Lanoye dat ook aangevoeld met zijn verblijf in Zuid-Afrika, niet als toerist maar als (deeltijds) inwoner. Daarom kan hij vermoedelijk ook de reflex van de kerktoren gemakkelijker afleggen dan anderen: de oplossingen die wij lokaal hebben uitgewerkt en die inderdaad voldeden in een periode van ‘monoculturele maatschappij’ (minstens een millennium van ingegraven christendom voor we aan de verlichting toekwamen) worden vandaag tenminste opnieuw ter discussie gesteld. En dat is maar goed ook. Anders zouden we misschien nog gaan denken dat onze nobele kritische voorzaten een nieuwe onfeilbare Heilige Schrift hebben geschreven, die nu en voor altijd moet worden aangehouden.

Mijn voorstel is om onszelf af te vragen wat we kunnen bieden met een inclusieve (nieuw, onbekend in de vorige eeuwen), open (niet-absolutistisch, niet-dogmatisch) en tegelijk medemenselijke en redelijke opstelling in die nieuwe, geëvolueerde en onherroepelijk gemengde wereld van vandaag. Noch de pezewevers van een premodern christendom, noch de devote volgelingen van een andere premoderne religie, noch de aanhangers van een simpel reductionistisch sciëntisme hebben afdoende of eeuwigdurende antwoorden.

Persoonlijk hecht ik de meeste waarde en heb dus ook de grootste verwachting bij een kritische houding, met daarbij een gewogen erkenning van wetenschappelijke kennis als de meest betrouwbare kennis die we toch nog toe als mens ontwikkelden. Dan is het volgens mij meteen ook zelfkritisch om in te zien dat wetenschap niet kan zeggen (en misschien nooit zal kunnen zeggen) wat ik existentieel ben of kan of niet kan, wat de zin of zinloosheid van leven, dood, geluk of leegheid is. Daar kan ik wel mijn verstand proberen gebruiken, maar hopelijk minstens evenveel mijn gevoel en mijn sociale en interculturele vaardigheden. En daar kan de kunstenaar ons met zijn taal en haar vorm van zien wegen aanwijzen en ons vaardig maken.

Ten slotte, als onderzoeker en als humanist, moet me nog iets van het hart: mensen decent behandelen en de manifeste en groeiende ongelijkheid in de wereld bekampen kost. Dat kost in de eerste plaats aan degenen die aan de andere kant van de ongelijke balans staan, de rijken. Aan ons, dus. De toenemende armoede, waarover rapporten van de VN-organisatie voor ontwikkeling (UNDP) gaan, toont duidelijk hoe wij blijven roven in de arme landen, maar ook via de zo geprezen neoliberale politieke strekking de armoede in onze eigen streek laten groeien en bovendien toenemend criminaliseren. De zogenaamde ‘probleemgroepen’ waarvoor Lanoye het opneemt, behoren in grote mate tot die nieuwe armen, en dat is echt niet te wijten aan hun godsdienst. Daarover is de literatuur over de nieuwe uitsluiting genadeloos scherp voor de moraal, de politiek en de laksheid van de rijke groepen, ook bij ons. Me dunkt dat elk moreel denkend mens zich daarover onbevangen en geëngageerd moet buigen. Ik apprecieer de oproepen van Lanoye om dit eerlijk bezig zijn met een herverdelende en rechtvaardiger wereld als een eerste stap in die richting. Ik denk persoonlijk niet, na vele jaren studie terzake, dat we pasklare oplossingen hebben om die noodzakelijke herverdeling tussen rijk en arm, hier en in de rest van de wereld uit te werken, maar we kunnen er ten minste een start mee maken. Dat we (nog) geen valabele oplossingen hebben is op zich niet erg, zolang we onbevooroordeeld en niet veroordelend willen zoeken naar gepaste samenlevingsvormen in deze nieuwe leefsituatie.

En, oh ja, de seculiere maatschappij: dat vergt een apart stuk. Maar laat ik dit nog zeggen: als humanist denk ik dat de open zoektocht die hierboven verdedigd wordt volgens mijn begripsvermogen de zoektocht naar een hedendaagse opvatting van seculiere vormen van samenleven is.

Rik Pinxten is gewoon hoogleraar antropologie en studie van religies (UGent) en landelijk voorzitter HVV. Hij publiceerde o.a. Goddelijke fantasie (2000) en De strepen van de zebra (2007).

De Morgen, 15 mei 2007, ‘Opiniemakers’, p.15